Wstęp do wydania polskiego

Polityka społeczna w Polsce i Wielkiej Brytanii różni się, tak jak różne są 

Warszawa i Londyn. Zakres oraz jakość świadczeń i usług społecznych, kry-

teria dostępu, a także podmioty zaangażowane w ich dostarczanie są wypad-

kową zmiennych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych i politycznych, 

charakterystycznych dla tych krajów. 

W drugiej połowie XX w. politykę społeczną w obu krajach wyraźnie zdo-

minowało państwo, chociaż odmienne były tego przyczyny i formy. W Wielkiej 

Brytanii nastąpił rozkwit kapitalistycznego welfare state, zainicjowany przez 

Raport Społeczny W. Beveridge’a z 1942 r. Państwo opiekuńcze mogło się 

tam rozwijać w kolejnych dekadach m.in. ze względu na szeroko upowszech-

nianą koncepcję praw obywatelskich T. H. Marshalla, który w 1949 r. w swoim 

dziele „Citizenship and Social Class” stwierdził, że prawa społeczne stały się nie-

uniknionym produktem kształtowania się systemu kapitalistycznego. Mniej 

więcej w tym samym czasie w Polsce rozpoczęła się monopolizacja działalno-

ści socjalnej i społecznej przez paternalistyczne państwo, które dosyć szybko 

zdominowało całą sferę publiczną. W Wielkiej Brytanii publiczne usługi 

społeczne dopełniały się z gospodarką rynkową, w Polsce aż do 1989 roku 

stanowiły one część gospodarki centralnie planowanej. Nic zatem dziwnego, 

że znaczna część opinii publicznej w obu krajach zaczęła utożsamiać usługi 

społeczne z działalnością państwa. 

Tymczasem polityka społeczna i dobrobyt społeczny nie muszą być koja-

rzone wyłącznie z sektorem publicznym. Jak pisze w jednym z rozdziałów 

książki Martin Powell, „historycznie rzecz biorąc, sektory prywatny, pozarzą-

dowy i nieformalny były podstawowymi źródłami dobrobytu”. W ujęciu histo-

rycznym sektory te odgrywały znaczącą rolę również w Polsce. Zarówno przed 

II wojną światową, jak i współcześnie, potrzeby ludności w Wielkiej Brytanii, 

w Polsce oraz wielu innych krajach były i są zaspokajane w sposób różno-

rodny – dzięki niezwykle szerokiemu spektrum mechanizmów formalnych 

i nieformalnych; z zaangażowaniem podmiotów publicznych, niepublicznych 

(rynkowych, społecznych, kościelnych i innych) bądź w obrębie gospodarstw 

domowych; przy wykorzystaniu  fi  nansowania opartego na mechanizmach 

składkowych, fi  skalnych bądź indywidualnych opłatach. Nie ma zatem krzty 

przesady w następującym stwierdzeniu Powella: „w rzeczywistości mamy do 

czynienia z pasjonującą różnorodnością organizacyjnych i ekonomicznych 

rozwiązań z zakresu tworzenia, fi  nansowania i regulowania dostępu do dóbr 

i usług społecznych”. 

Prezentowana książka pt. „Zrozumieć wielosektorową gospodarkę dobro-

bytu” jest wieloaspektowym i pogłębionym studium dotyczącym nowego 

spojrzenia na politykę społeczną, zgodnie z którym nie jest ona utożsamiana 

tylko i wyłącznie z państwem i sektorem publicznym. Autorzy skupiają się 

na ukazaniu różnorodności producentów i dostawców usług społecznych, 

sposobów wielopoziomowego fi  nansowania i wielosektorowego zarządzania 

zadaniami społecznymi. Naszym zdaniem jest to niezwykle ciekawa praca, 

zważywszy, że wielosektorowość jest bardzo istotnym, ale ciągle rzadko dys-

kutowanym w nauce o polityce społecznej zagadnieniem. W tradycyjnym 

podejściu do polityki społecznej bardzo często pomijano rolę organizacji 

pozarządowych w realizacji zadań społecznych, czy też rolę rynku i podmio-

tów prywatnych w kreowaniu  ładu społecznego. Rzadko odwoływano się też 

do roli sektora nieformalnego i rodziny jako podmiotu polityki społecznej. 

Podejście wielosektorowe pozwala tymczasem dostrzec tych, którzy byli czę-

sto niedostrzegani w produkcji usług społecznych, a więc społeczeństwo oby-

watelskie, podmioty rynkowe, kościelne i gospodarstwa domowe. Ponadto, 

o czym warto też pamiętać, wielosektorowość pozwala rozkładać ryzyka 

socjalne na większą sieć instytucji, w tym różnorodnych interesariuszy, którzy 

tworzą gęstszą sieć społecznych gwarancji. Wielosektorowość bardziej pasuje 

też do współcześnie realizowanej koncepcji  governance aniżeli tradycyjnej 

government. 

Przygotowując książkę, którą mamy przyjemność przedstawić polskiemu 

czytelnikowi, Martin Powell, profesor Uniwersytetu w Birmingham, zaprosił 

do współpracy dwunastu brytyjskich polityków społecznych. Wspólnie opra-

cowali oni niezwykle zajmującą analizę wielosektorowej gospodarki dobro-

bytu. 

John Stewart w swoim rozdziale przedstawił znaczenie podmiotów należą-

cych do poszczególnych sektorów w kontekście historycznym, ilustrując tym 

samym zmienność rozwiązań instytucjonalnych w polityce społecznej, czy też 

szerzej, w polityce publicznej. Fragment ten potwierdza tezę, że nawet w sta-

bilnych demokracjach mechanizmy realizacji zadań społecznych stosowane 

w określonym czasie są w dużej mierze zwierciadłem bieżących uwarunko-

wań. 

W kolejnym rozdziale Brian Lund opisał ewolucję zakresu i mechani-

zmów zaangażowania państwa w zaspokajanie potrzeb ludności, zwracając 

również uwagę na relacje między sektorem publicznym a pozostałymi sekto-

rami. Autor zobrazował bogactwo form oddziaływania przez sektor publiczny 

na rzeczywistość społeczną, dowodząc jednocześnie, że posiada on potencjał 

przekształcania swych funkcji w odpowiedzi na wyzwania współczesności. 

Mark Drakeford poddał analizie procesy prywatyzacji i urynkowienia 

zachodzące w Wielkiej Brytanii nie tylko za konserwatywnych rządów Mar-

garet Thatcher, ale również po przejęciu władzy przez „nową” Partię Pracy. 

Przedstawione przez autora przykłady wskazują m.in. na niezwykle istotne 

znaczenie tworzenia odpowiednich regulacji w przypadku powierzania zadań 

społecznych podmiotom prywatnym. 

Pete Alcock i Duncan Scott przedstawili sektor wolontarystyczny i wspól-

notowy, zwracając uwagę na różnorodność podmiotów do niego zaliczanych 

oraz złożoność ich relacji z sektorem publicznym. Złożoność ta jest również 

wynikiem napięcia między fundamentalną cechą organizacji pozarządowych, 

jaką jest ich autonomia, a występowaniem tych organizacji w roli zlecenio-

biorcy zadań publicznych. 

Rozdział przygotowany przez Hilary Arksey i Caroline Glendinning 

pozwala uzmysłowić sobie fakt, że działalność socjalna organizowana przez 

państwo stanowi jedynie uzupełnienie funkcji rodziny, wspólnot lokalnych 

oraz wszelkiego rodzaju sieci społecznych. Autorki zilustrowały znaczenie 

sektora nieformalnego na przykładzie opieki sprawowanej nad osobami nie-

samodzielnymi przede wszystkim przez członków rodziny. 

W kolejnym rozdziale Adrian Sinfeld przeanalizował potencjał systemu 

podatkowego jako instrumentu polityki społecznej, charakteryzując jedno-

cześnie szereg  świadczeń podatkowych, stosunkowo rzadko stanowiących 

przedmiot zainteresowania polityków społecznych. 

Edward Brunsdon i Margaret May wyczerpująco opisali szerokie spektrum 

świadczeń pracowniczych, stanowiących ważne źródło dobrobytu pracowników 

i ich rodzin. Ten fragment książki jednoznacznie pokazuje, że w gospodarce 

rynkowej jest miejsce na socjalne/społeczne funkcje przedsiębiorstwa, które 

nie muszą być sprzeczne z interesem ekonomicznym jego właścicieli. 

Michael Hill w swoim tekście przedstawił obecne możliwości dokonywania 

porównań międzynarodowych, odnosząc się przy tym do zagadnienia modeli 

polityki społecznej. Z kolei Nicola Yeates wskazała na znaczenie procesu 

globalizacji dla kształtowania i realizacji polityki społecznej, opisując jedno-

cześnie faktyczne możliwości wywierania przez organizacje międzynarodowe 

wpływu na rzeczywistość. 

Rozdziały przygotowane przez Martina Powella nadały książce spójne 

ramy. Autor przedstawił w nich obszernie koncepcje wielosektorowej gospo-

darki dobrobytu oraz społecznego podziału dobrobytu, a także dokonał syn-

tezy zasadniczych wniosków zamieszczonych w książce przez poszczególnych 

autorów. Wstęp do wydania polskiego 18

Treści zamieszczone w książce nie odnoszą się zatem wyłącznie do Wiel-

kiej Brytanii. Wiele z nich ma również swój wymiar uniwersalny, dzięki czemu 

z pewnością mogą być przydatne politykom społecznym oraz pozostałym czy-

telnikom, zainteresowanym kształtowaniem i realizacją polityki społecznej 

w naszym kraju. Książka pod redakcją Martina Powella stanowi komplek-

sową charakterystykę wielosektorowej gospodarki dobrobytu. 

W Polsce, po dwóch dekadach przemian, nadal nie doczekaliśmy się 

spójnego systemu i modelu polityki społecznej, w którym poszczególne cele 

i instrumenty byłyby ściśle ze sobą powiązane. Dążąc do stworzenia takiego 

systemu warto jednocześnie przyglądać się doświadczeniom krajów, które 

zdążyły już wcześniej przekonać się o wadach i zaletach różnorodnych roz-

wiązań, stanowiących bądź mogących stanowić inspirację dla rodzimych 

decydentów. Martin Powell i pozostali autorzy niniejszej książki znakomi-

cie to umożliwiają, wnikliwie przedstawiając uwarunkowania i konsekwencje 

mechanizmów wielosektorowości stosowanych w Wielkiej Brytanii pod kolej-

nymi rządami.

Różnice występujące między polityką społeczną w Polsce i Wielkiej Bry-

tanii dotyczą również sfery dyskursu akademickiego i stosowanego w nim 

języka. Przez pojęcie wielosektorowej gospodarki dobrobytu autorzy niniejszej 

książki rozumieją sferę produkcji, fi  nansowania oraz regulacji dóbr i usług 

społecznych, w której kluczowe role odgrywają podmioty należące do czte-

rech sektorów – publicznego, rynkowego, pozarządowego i nieformalnego. 

Pojęcie to jest najbliższe znaczeniowo stosowanemu obecnie w Polsce okre-

śleniu „wielosektorowa polityka społeczna”1. Zastosowanie w tłumaczeniu 

wiernego oryginałowi pojęcia wielosektorowej „gospodarki” służy zaakcen-

towaniu intencji brytyjskich autorów, zgodnie z którą obszar tworzenia oraz 

dostarczania usług społecznych nie jest jedynie wypadkową decyzji i wybo-

rów podejmowanych przez politycznych decydentów, ale szerzej rozumianym 

obszarem, w którym spotykają się potrzeby, interesy, cele oraz potencjał 

wszystkich aktorów życia publicznego. 

Autor przekładu: Stanisław Kamiński 

Redaktor naukowy: Mirosław Grewiński