Przedmowa do wydania polskiego.

Z wielką satysfakcją oddaję do rąk polskiego czytelnika moje studium poświęcone rozwojowi polityki społecznej w Europie Środkowo-Wschodniej. Znawcy przedmiotu znajdą tu wcześniej publikowane informacje na temat historii i bardziej współczesnego, po roku 1989, funkcjonowania ubezpieczeń społecznych, traktowanych przeze mnie jako podstawowy „rdzeń” polskiego państwa opiekuńczego, czyli tak zwanego welfare state. Od początków dwudziestego wieku Polska mogła się szczycić świetną kadrą wyszkolonych ekspertów oraz specjalistów zatrudnionych w instytucjach państwowych, którzy stworzyli podstawy prawne i naukowe rozwoju i badań spraw socjalnych, a później również szeroko rozumianej polityki społecznej. Tradycje te, które obejmowały swoim zasięgiem studiów nie tylko nasz, ale także inne kraje europejskie – włączając w to bezpośrednie sąsiedztwo regionu środkowo- i wschodnioeuropejskiego – przetrwały w stosunkowo dobrej formie czasy dyktatury komunistycznej. Z najbardziej zasłużonych instytucji, oprócz Instytutu Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego i innych tego typu placówek akademickich, należy wymienić przede wszystkim Instytut Pracy i Spraw Socjalnych przy Ministerstwie Pracy oraz Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który pozostając organem wykonawczym państwa, przez lata wykazywał duże zainteresowanie gromadzeniem i analizą ważnych danych porównawczych z kraju i zagranicy.

Niniejsza praca opiera się w dużej mierze na tym bogatym dorobku, którego wymiernym przykładem może być znakomita praca pod redakcją Czesława Jackiewicza Rozwój Ubezpieczeń Społecznych w Polsce, wydana przez Ossolineum w 1991 roku. Moim zadaniem nie było wszakże jedynie empiryczne opracowanie jednego, bardzo ważnego skądinąd przykładu welfare state z regionu Europy Środkowo-Wschodniej, to znaczy Polski. Głównym moim celem było umieszczenie jej, a także Czechosłowacji (Czech i Słowacji) oraz Węgier, i ich polityki społecznej w szerszym kontekście historyczno-instytucjonalnym, porównawczym oraz politycznym i społeczno-gospodarczym. W tym celu starałem się skonstruować nowy model i program badawczy, który wykracza poza tradycyjne ramy stosowane w polskiej literaturze przedmiotu i opiera się w większości na anglojęzycznych studiach z zakresu politologii i ekonomii politycznej, a bardziej specyficznie także na odrębnej multidyscyplinarnej poddziedzinie pod nazwa „studia porównawcze polityki społecznej” (subfield of comparative social policy). Poddziedzina ta rozwijała się niezwykle szybko w Stanach Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii i innych krajach europejskich mniej więcej od końca lat sześćdziesiątych i początku lat siedemdziesiątych. Dziś skupia ona wielu politologów, socjologów, ekonomistów i oczywiście także historyków. Szczycą się oni przede wszystkim znaczącym sukcesem w łączeniu metodologii statystycznych (tzw. quantitative methods), praktykowanych często przez nauki społeczne, z metodami opisowymi (qualitative methods) używanymi przez wielu historyków, socjologów i politologów. Ta ostatnia grupa może pochwalić się ogromnym dorobkiem zgromadzonym w ramach tak zwanej szkoły historyczno-instytucjonalnej (historical-institutionalism) reprezentowanej przez wybitnych amerykańskich naukowców, takich jak Theda Skocpol, Paul Pierson, Grzegorz Ekiert czy Kathleen Thelen (zob. też Mahoney i Rueschemeyer, 2003).

Wieloletnie badania nad polityką społeczną Polski oraz krajów sąsiednich pogłębiły moje przekonanie o znaczeniu tego rodzaju historyczno-instytucjonalnego podejścia badawczego dla lepszego zrozumienia bardzo skomplikowanej tematyki rozwoju welfare state w różnych ustrojach politycznych i gospodarczych w tej części Europy, włączając w to oczywiście ostatnie próby reform z lat dziewięćdziesiątych oraz początku dwudziestego pierwszego wieku. Podkreślając znaczenie historii, nie tylko komunistycznej, ale także tej przedwojennej, dla dokonania dogłębnej analizy polskiej, czechosłowackiej (później także czeskiej i słowackiej) oraz węgierskiej polityki społecznej, należy również zaznaczyć, że każdy z tych krajów z osobna objawia się nam zupełnie inaczej w perspektywie dogłębnej analizy porównawczej. Badania porównawcze, chociaż na o wiele mniejszą skalę niż te skoncentrowane na pojedynczych przykładach welfare state, były rzecz jasna prowadzone w Polsce już w okresie przedwojennym, i kontynuowane z naciskiem na „bratnie kraje socjalistyczne” w latach 1945–1989. Niestety w dużym stopniu ta tendencja w czasach współczesnych wyraża się (co jest zrozumiałe w kontekście tak zwanego procesu powrotu do Europy) w postaci niemal wyłącznej koncentracji na świecie zachodnim, z pominięciem sąsiadów, nie mówiąc już o dalej położonych państwach byłego bloku sowieckiego. Mam nadzieję, że lektura tej ksiązki zachęci studentów i nowe pokolenie polskich naukowców do podjęcia tego rodzaju badań na szerszą skalę, niż ma to miejsce obecnie. Jestem głęboko przekonany, że Polska, Czechy, Węgry, Słowacja czy też inne „byłe kraje komunistyczne” mogą bardzo wiele nauczyć się od siebie nawzajem, pogłębiając wiedzę o swojej historii oraz współczesnych przemianach i reformach polityki społecznej.

Jako politolog z zawodu, chciałbym jeszcze dodać, że moja praca opiera się w dużym stopniu na metodologiach i teoriach należących do szeroko rozumianego obszaru badawczego nauk politycznych (political science) i ogólnie nauk społecznych (social sciences), a także anglojęzycznych badań interdyscyplinarnych z dziedziny sowietologii oraz regionalnych studiów porównawczych Europy Środkowo-Wschodniej (tzw. area studies). Moim zdaniem takie podejście do przedmiotu badań dostarcza wielu niezwykle istotnych i specyficznych kontekstów potrzebnych do lepszego i pełniejszego zrozumienia warunków i okoliczności, w jakich rozwijały się analizowane tu welfare states przez prawie osiemdziesiąt pięć lat w różnych ustrojach politycznych i społeczno-gospodarczych. 

Książka obejmuje okres do roku 2004. Pragnę jednak wyjaśnić, że ze względów niezależnych od autora, proces wydawniczy nie pozwolił mi na umieszczenie w tej pracy analiz wielu ważnych zmian w polityce społecznej, które dokonały się już po napisaniu manuskryptu (w latach 2002–2003). Krótkie wzmianki o niektórych z nich zostały później umieszczone w przypisach, na ile to było możliwe. Na przykład stało się tak w przypadku polskiej ustawy o świadczeniach rodzinnych z roku 2003, co zresztą wiąże się z tematem moich kolejnych badań porównawczych polityki rodzinnej, które – mam nadzieję – w najbliższej przyszłości zaowocują następną książką. 

Na koniec chciałbym wspomnieć, że w celu ułatwienia czytelnikowi dalszych badań z wykorzystaniem źródeł anglojęzycznych w przypadku terminów fachowych obok przetłumaczonych na język polski umieszczono w nawiasie ich oryginalne brzmienie w języku angielskim, na przykład „dziedzictwa historyczne” (historical legacies). Za wszelkie błędy i niedociągnięcia w wersji oryginalnej tej książki odpowiada wyłącznie autor. Ewentualne uwagi czy komentarze proszę kierować bezpośrednio do mnie (tinglot@mnsu.edu).

prof. dr hab. Tomasz Inglot

Minnesota, USA, 6 maja 2010 roku