Grażyna Firlit-Fesnak 

Wprowadzenie do wydania polskiego

     Niniejsza publikacja  stanowi  przekład z języka francuskiego  na język polski pracy zbiorowej Les implicites de la politique familiale Approches historiques,juridiques et politique, pod redakcją  Michel Chauvière, Monique Sassier,Brigitte Bouquet, Régis Allard, Bruno Ribes, wydanej w Paryżu w 2000 r.  Książka prezentuje dorobek debaty wybitnych ekspertów i praktyków w dziedzinie  francuskiej polityki rodzinnej, zorganizowanej w 1998 i 1999 r. przez  Cedias - Centre d'étude, de documentation, d'information et d'action sociale – Centrum Studiów, Dokumentacji, Informacji oraz Działań Społecznych oraz  Unaf -  Union nationale des associations familiales – Krajowa Unia Stowarzyszeń Rodzinnych.

     W pierwszej fazie debaty,  jesienią 1998 roku, czterokrotnie  spotykał się    zespół  trzydziestu ekspertów reprezentujących  naukowców, urzędników odpowiedzialnych za politykę rodzinną, członków stowarzyszeń, decydentów.  Seminaria stanowiły pierwsze podejście do historycznych, współczesnych i przyszłych uwarunkowań  polityki rodzinnej, służyły  wypracowaniu „tła” debaty, sięgającego zagadnień „niewypowiedzianych, niejasnych, będących na drugim planie, trudnych do wyobrażenia” .  Pomimo tego, że francuski model polityki rodzinnej  - a  dokładniej, polityk rodzinnych –  jest często uważany, zarówno w kraju, jak i za granicą, za najbardziej  czytelny  w Europie,   inicjatorzy debaty uznali, iż wiedza o wielu aspektach francuskiej polityki rodzinnej jest niepełna i koniecznym jest podjęcie tematów umożliwiających jej głębsze poznanie.   Dlatego też sformułowano wiele  pytań otwartych, na które odpowiedzi szukano w trakcie  drugiego etapu  debaty, dwudniowego kolokwium w kwietniu  1999 r., w którym wzięło udział ponad dwustu uczestników.

     Stanowiące zawartość książki autorskie teksty charakteryzuje relatywnie duża dowolność  metodologiczna, zróżnicowanie  stylu narracji, struktury tekstu, ich długości. Redakcja merytoryczna  tłumaczenia  z języka francuskiego na język polski wymagała wielkiej staranności i dużego nakładu pracy,  aby sprostać z jednej strony regułom przekładu oddającym  dość swobodny sposób  analizy omawianych problemów, z drugiej zaś merytoryczną czytelność przekazu. Nierzadko osiągnięcie tego kompromisu było bardzo trudne, a nawet niemożliwe,  co zapewne odkryje uważny Czytelnik. Przed pokusą głębszej ingerencji w interpretację tekstu chroniła mnie jednak przestroga zawarta w starej łacińskiej sekwencji duo cum faciunt idem, non est idem . 

       Powyższe uwagi, nie umniejszają wartości poznawczej prezentowanej książki; stanowiące jej zawartość teksty tworzą  całościowy obraz historii polityki rodzinnej we Francji, ukazują ewolucję idei i instrumentów działania, obszary konfliktów ideologicznych i instytucjonalnych – i jak piszą autorzy we wstępie – odsłaniają fundamenty, na których została zbudowana francuska  polityka rodzinna. Powrót do korzeni, opisanie mało rozpoznanego „tła” polityki rodzinnej (polityk rodzinnych)  we Francji  stanowi  klucz dla zrozumienia współczesnego dyskursu publicznego o rodzinie, o jej miejscu w życiu jednostki, państwa i społeczeństwa.     

     Wiele zagadnień dotyczących historii polityki rodzinnej we Francji  podejmowanych przez autorów  niniejszej publikacji  jest  raczej mało rozpoznane przez  polskich badaczy polityki rodzinnej; wydaje się zatem, że zamysł opublikowania w języku polskim tekstów poświęconych temu zagadnieniu wzbogaci wiedzę  w tym ważnym obszarze polityki publicznej. Poza aspektem historycznym,  książka zawiera  wiele  rozważań dotyczących  przemian współczesnej rodziny i  specyfiki reform polityk rodzinnych we Francji  a także różnorodności postrzegania  polityki rodzinnej w państwach współczesnej Europy.  O ile polskiemu czytelnikowi udostępniamy tłumaczenia wszystkich tekstów odwołujących się do historii i reform francuskiej polityki rodzinnej (cz. I), o tyle artykuły dotyczące  refleksji nad przemianami współczesnej rodziny  stanowią staranny wybór tych analiz, które stanowią nowatorskie lub   kontrowersyjne   podejście do  postrzegania różnych aspektów funkcjonowania współczesnej rodziny w wymiarze indywidualnym  i makrospołecznym.  Uzasadnieniem dla takiego wyboru było przyjęcie założenia, iż celem  udostępnienia polskiemu odbiorcy publikacji zagranicznych powinno być wzbogacenie wiedzy w obszarach   mniej u nas rozpoznanych  oraz prezentacja kierunków analiz   inspirujących inne   - nierzadko nowe – spojrzenie na omawiane kwestie, w tym przypadku  rodzinę i politykę rodzinną. 

      Pierwsza część niniejszej  publikacji  zatytułowana U podstaw polityki rodzinnej, obejmuje wszystkie  teksty zawarte we francuskim wydaniu książki.   Stanowią one  kompendium  klasycznych zagadnień  francuskiej polityki rodzinnej, analizowanych z perspektywy historycznej.  I tak Eric Millard  w rozdziale pierwszym  Dyskusje wokół nadania osobowości prawnej przedstawia  kluczowe aspekty dyskusji  związanej z  nadaniem rodzinie osobowości prawnej oraz  obszary  jej ochrony   wynikające z upodmiotowienia prawnego rodziny. W  rozdziale drugim  zatytułowanym Rodzina – pomiędzy płacą a ubóstwem,  Bernard Friot  rozważa   znaczenie uspołecznienia płacy, nadając temu rozwiązaniu znaczenie rewolucyjne  w odniesieniu do takich aspektów jak zarządzanie czasem prywatnym jednostki, złamanie solidarności właścicieli kapitału, bezużyteczność akumulacji kapitału czy  nowy duch obywatelskości.    Jego analizy dotyczą także krytyki  systemu walki z ubóstwem, podporządkowanej uzasadnieniu słuszności  tezy, zgodnie z którą „walka z ubóstwem wiąże ubogich w biedzie”. Ciekawe ponadto są jego rozważania dotyczące wpływu uspołecznienia płacy na finansowanie  zasiłków rodzinnych, co w przypadku Francji  miało bezpośredni związek  z uzyskaniem przez robotników statusu salariatu.  Jean-Francois Montes   w następnym rozdziale  O genezie zasiłków rodzinnych prezentuje szczegółową historię  zasiłków rodzinnych, stanowiących korzenie  francuskiej polityki rodzinnej a zarazem  najbardziej upowszechniony współcześnie  w krajach Europy  instrument polityki rodzinnej. A prapoczątki zasiłków rodzinnych we Francji sięgają 1854 r. – nazwane były wówczas wsparciem na dzieci – i co charakterystyczne dla systemu francuskiego aż do 1932 r. miały one charakter  przejściowych rozwiązań adresowanych do określonych kategorii pracowników (w kolejności chronologicznej kwatermistrzów, majtków na okrętach, pracowników komunalnych, urzędników administracji centralnej, departamentalnej i gminnej, żołnierzy, robotników). Tekst Hervé Le Bras Natalizm a patriotyzm zawiera z kolei  interesującą  interpretację kulturowych i politycznych uwarunkowań pro urodzeniowej polityki we Francji – przywłaszczenia przez państwo narodzin i potencjału przyrostu naturalnego. W artykule Jacqueline Hecht Demografia jako kwestia polityczna  czytelnik znajdzie analizę historyczną źródeł danych o ludności, przegląd idei oraz polityk w dziedzinie demografii  od XVII do połowy XX w. Szczególną uwagę poświęciła autorka okresowi międzywojennemu XX stulecia, postrzeganemu jako okres wielkich osiągnięć francuskiej polityki demograficznej, której doświadczenia i instrumenty wykorzystano w pełni po zakończeniu drugiej wojny światowej. Cześć pierwszą publikacji kończy tekst Michela Chauviere Mobilizacja rodzin i ich interesy.   Jest to faktograficzna analiza historii ruchów rodzinnych we Francji, których korzeni  – w opinii  autora – należy poszukiwać w  specyficznych interesach różnych kategorii rodzin.  Jest w nim mowa m.in. o takich ruchach jak stowarzyszenia ojców rodzin wielodzietnych, stowarzyszenia głów rodzin, stowarzyszenia powszechnej akcji rodzin, spółdzielnie samopomocy rodzin. Ciekawe watki zawiera analiza wzajemnych relacji pomiędzy ruchami rodzin  a działaniami instytucji publicznych.  

      Druga cześć książki zatytułowana Dialektyka pomocy i usług obejmuje dwa teksty - wybrane spośród trzech zawartych we francuskiej wersji książki - stanowiące refleksje  nad przemianami w dziedzinie pomocy dla rodzin oraz ewolucji form usług adresowanych do rodzin. Bruno Durier w artykule  Domowa pomoc rodzinna a zadania rodziny porusza kwestię katolickich korzeni pomocy domowej dla rodzin, ewolucję jej celów i zadań wraz z rozwojem systemu zabezpieczenia społecznego oraz postępującą profesjonalizacją usług społecznych.  Przedstawia także współczesne kontrowersje wokół idei rozpowszechnienia domowej pomocy rodzinnej, aktualne rozwiązania organizacyjne i źródła jej finansowania. Tekst  François’a  Aballéa   Pomoc społeczna dla rodzin jako laboratorium decentralizacji stanowi  interesującą analizę wzajemnych relacji  pomiędzy pomocą społeczną dla rodzin a decentralizacja podmiotów publicznych. Ta relacja rozpatrywana jest z punktu widzenia potencjalnych „interesów” instytucji publicznych – rodzina stanowi obszar testowania  ich działań w warunkach decentralizacji -, oraz z perspektywy „interesów” rodziny, jako potencjalnego beneficjenta świadczeń pomocy społecznej realizowanych  w warunkach decentralizacji zadań  podmiotów publicznych. W konkluzjach autor dochodzi do wniosku, iż decentralizacja podmiotów odpowiedzialnych za pomoc społeczna  dla rodzin  nie wpływa bezpośrednio ani na treść, ani na zakres pomocy dla rodzin. Nadal kluczowa rola w tym względzie przypada uwarunkowaniom ekonomicznym, społecznym i kulturowym, które zasadniczo kształtują normy prawne regulujące sposoby i zakres pomocy społecznej dla rodzin.

     Cześć trzecia  publikacji -  Drogi solidarności – traktuje o solidarności przejawiającej się w takich formach jak: wzajemna pomoc rodzinna i społeczna, obowiązek alimentacyjny i obowiązek utrzymania oraz świadczenia społeczne. Analizowane są w niej korzyści wynikające z komplementarności wymienionych form solidarności lub napięcia wynikające z ich substytucji oraz europejski punkt widzenia kwestii związanych z rodziną. W polskim wydaniu dokonano wyboru trzech tekstów spośród pięciu znajdujących się w oryginalnej francuskiej wersji książki. Kwestię relacji pomiędzy solidarnością rodzinną  a solidarnością społeczną podejmuje Michael Messu w rozdziale Rodzina i społeczeństwo; jakie relacje?  Autor przedstawia liczne przykłady nadmiernych oczekiwań formułowanych pod adresem rodziny w imię „solidarności” a także niedowartościowania wielu relacji wewnątrzrodzinnych stanowiących nowy wymiar „solidarności”, bowiem niektóre efekty tych więzi pozostają niewidoczne  dla świata zewnętrznego. Jego logiczny wywód prowadzi do konkluzji nawołującej do większej ostrożności w posługiwaniu się terminem „solidarność”, sformułowania współczesnych znaczeń tego pojęcia, ustalenia reguł jego używania. Równocześnie wskazuje na istotne korzyści płynące  z teoretycznego rozróżnienia istoty „solidarności rodzinnej” i „solidarności społecznej”. Kolejny rozdział w trzeciej części, którego autorem jest  Pierre Strobel dotyczy trudnej konwergencji polityk rodzinnych   w Europie.  Punktem wyjścia rozważań jest przypomnienie, że termin „polityka rodzinna”  nie przyjął się w  wielu państwach Europy, co utrudnia prowadzenie dialogu europejskiego w kwestiach rodziny. Nie wszystkie państwa podzielają także pogląd  o potrzebie spójnej koncepcji rodziny. Polityki publiczne  krajów europejskich świadczą o bardzo zróżnicowanych koncepcjach rodziny i różnych opcjach interwencji państwa w tej dziedzinie, co autor analizuje na przykładzie wybranych krajów w odniesieniu do świadczeń rodzinnych oraz instrumentów łączenia pracy zawodowej kobiet z obowiązkami rodzinnymi. Obowiązek utrzymania, obowiązek alimentacyjny; pytania w zawieszeniu to tytuł artykułu Denise Bauer.  Analizie poddano ogólne założenia obowiązku alimentacyjnego, specyfikę obowiązku utrzymania oraz istotne aspekty ich funkcjonowania w praktyce. Zwrócono uwagę na różnorodność populacji, której dotyczą, na szerokie spektrum ich znaczeń – wartość moralna, społeczna, prawna – , jego usytuowanie zarówno w sferze prywatnej jak i publicznej. Sformułowano także postulat dokonania korekty w katalogu argumentów  formułowanych w debacie publicznej zarówno na rzecz, jak i przeciwko obowiązkowi alimentacyjnemu.

     Cześć IV  –  Między prywatnością a porządkiem publicznym – obejmuje dwa teksty poświęcone związkom pomiędzy porządkiem rodzinnym a porządkiem społecznym. W pierwszym z nich noszącym tytuł  Porządek rodzinny, porządek rodzinny; jakie relacje?,  Jean-Michel Belorgey zwraca uwagę na    znikomą spójność   pomiędzy współczesnym porządkiem rodzinnym a porządkiem społecznym, będącą w dużej mierze  konsekwencją upadku modelu rodziny opartym na prawie rzymskim i Kodeksie Napoleona oraz  wielu rozwiązaniom polityki społecznej osłabiających rodzinę. Wskazuje także na liczne przykłady strategii społecznych opracowanych w zupełnym oderwaniu od problemów rodziny i równoległą realizację polityki rodzinnej bez  zwracania uwagi na przyjęte strategie rozwoju społecznego. Postuluje potrzebę uznania pluralistycznego charakteru rodziny oraz pomoc ze strony państwa w pogodzeniu szczególnej trudności pomiędzy dążeniem  jednostki do spełnienia swoich aspiracji, realizacji praw a dążeniem do solidarności wspólnoty rodzinnej.  Z kolei  Jacques Commaille  niewiele modyfikując poprzedni tytuł – Porządek rodzinny, porządek publiczny: jakie napięcia? koncentruje się na sprzecznościach  występującymi pomiędzy wymienionymi sferami. Autor wychodzi z założenia, iż rodzina leży u podstaw autorytetu politycznego państwa. Niestety prywatyzacja rodziny prowadzi do osłabienia a nawet zniesienia  jej powiązań z polityką. Jednakże zważywszy na fakt, że nie odeszliśmy zbyt daleko od okresu, w którym wejście  rodziny w nowoczesność rozdzieliło porządek rodzinny od publicznego, postuluje  konieczność przywrócenia  powiązań pomiędzy tymi porządkami.  Wskazuje na  szczególne znaczenie  trzech relacji pomiędzy porządkiem rodzinnym a publicznym, takich jak: służebna rola rodziny wobec porządku publicznego, konieczność ochrony praw jednostki zgodnie z poszanowaniem reguł demokracji, wyrównywanie dochodów  i zapobieganie ryzykom społecznym, i w tych dziedzinach widzi potrzebę działań ochronnych ze strony państwa.

     Piąta i ostania część książki – Seksualność, rodzicielstwo i prawo –,  ukazuje polityczny wymiar regulacji prawnych w takich dziedzinach jak: relacja pomiędzy płciami, specyfikacja ról kobiecych i męskich oraz kontrola sposobów prokreacji.   Obejmuje cztery teksty wybrane spośród pięciu zawartych we francuskiej  edycji książki. Prokreacja i filiacja, to tytuł tekstu  Marcela Iacub’a. Autor poddaje krytycznej analizie regulacje ustawy bioetycznej z 1994 r. w sprawie medycznie wspomaganej prokreacji. Opisując techniczne działanie ustawowego rozwiązania w tej kwestii, ukazuje typ relacji jakie ono tworzy z naturalną rzeczywistością. Podejmuje próbę interpretacji politycznych przesłanek  rozwiązań legislacyjnych zastosowanych we wspomaganej medycznie prokreacji. Yvonne Knibiehler rozważa domyślne aspekty dotyczące matki zajmującej się domem. Jest to historyczna analiza przemian w postrzeganiu roli matki w życiu dziecka i rodziny począwszy od  oświecenia, poprzez erę rewolucje przemysłową, okres Trzeciej Republiki, aż do czasu „złotego rozwoju” Francji w latach 50. i 60. i związanego z tym ostatnim okresem procesu aktywizacji zawodowej kobiet oraz   rosnącego wpływu ideologii feministycznej  na postrzeganie rodzinnej i publicznej roli kobiet. Kolejny rozdział – Słabość rodzaju męskiego -  autorstwa Françoise Hurstel’a  przedstawia różne aspekty  przemian wizerunku ojca we współczesnej rodzinie oraz subiektywne i obiektywne skutki tego procesu. Prowadzone z pasją analizy prowadzą autora do wniosku, że potrzebny jest dzisiaj inny sposób myślenia o kryteriach męskości i kobiecości, ojcostwa i macierzyństwa, bycia rodzicem i bycia dzieckiem. Część piątą kończy tekst Françoise Monéger’a  – Prawo neutralne ze względu na płeć  poruszający zagadnienie zróżnicowania płci w tekstach prawa rodzinnego, w rodzinnym prawie cywilnym i w prawie świadczeń rodzinnych.  Autor analizuje normy prawne uwarunkowane płcią – prawo do ślubu, prawo filiacyjne, prawo świadczeń rodzinnych – oraz neutralne ze względu na płeć takie jak: władza rodzicielska, stosunki pomiędzy małżonkami, komplementarność ról współmałżonka i rodzica.  

      Aspekty ciągle podświadome Bruno Ribes’a  stanowią podsumowanie  niniejszej publikacji.   Wskazano w nim  kluczowe aspekty uzasadniające związek polityki z rodziną, zaś w ostatnim zdaniu autor zaapelował   o ścisłą współpracę między badaczami różnych dyscyplin i politykami w celu pogłębienia analizy więzów egzystencjalnych, uświadomienia ich znaczenia

we współczesnym społeczeństwie – znaczenia, które świadczy o przywiązaniu

w naszych czasach do rodziny – z zamiarem wzmocnienia więzów jeśli nie ponownego ich stworzenia tam, gdzie zostały rozluźnione.

      W  posłowiu Pierre-Louis Rémy   pisze o perspektywach działań publicznych dla rodziny. Stanowisko autora nie pozostawia wątpliwości; bez względu na spory i debaty o przemianach rodziny, o zakresie jej zadań i funkcji, odgrywa ona wyjątkowo ważną rolę społeczną i  tę rolę społeczeństwo  ma za zadanie uznać i wspierać.  I chodzi tu nie tylko o państwo, ale także przedsiębiorstwa, samorządy terytorialne i każdego z nas.  Propozycje  działań dla polityk publicznych w odniesieniu do rodziny  dotyczą  wielu  aspektów i do zapoznania się z nimi – tak jak i do lektury całej książki – zachęcam  nie tylko  decydentów  i  pracowników administracji publicznej w Polsce ale także badaczy  rodziny, studentów  wydziałów nauk społecznych a także  każdego Czytelnika, któremu  bliska  jest trwałość i rozwój  rodziny.