Wstęp do wydania polskiego

Gosta Esping-Andersen jest duńskim naukowcem, zawdzięczającym sławę przede wszystkim dzięki książce Three Worlds of Welfare Capitalism wydanej w 1990 r. Nie była to ani jego pierwsza, ani też ostatnia książka. Czytelnik polski jako pierwszą otrzyma pewnego rodzaju kontynuację tamtego słynnego dzieła. Po jego wydaniu pojawiło się wiele głosów krytycznych, do których Esping-Andersen odniósł się tutaj. Uwzględnił między innymi rodzinę jako trzecie, poza rynkiem i państwem, źródło zaspokojenia potrzeb. Nowe analizy i wątki nie podważyły jednak jego podstawowego wniosku o istnieniu trzech wyraźnie odrębnych światów opiekuńczego kapitalizmu.
Poznajmy najpierw nieco bliżej Autora, którego pod względem liczby cytowań w literaturze porównawczej z zakresu polityki społecznej zapewne nikt inny nie pokona w okresie dwudziestolecia 1990-2010.
Studiował socjologię i ekonomię na Uniwersytetach Kopenhaskim i Wisconsin-Madison, gdzie uzyskał tytuł naukowy doktora. Jako pełny lub pomocniczy profesor zatrudniony był na kilku uniwersytetach m.in. Harvarda, Uniwersytecie Europejskim we Włoszech oraz Uniwersytecie Trydeńskim. Obecnie jest szefem jednostki badań socjologicznych i demograficznych, która działa na Uniwersytecie im. Pompeu Fabra (reformator języka katalońskiego  z XIX wieku) w Barcelonie. Jako gość był wykładowcą na kolejnych uniwersytetach, m.in. Nowojorskim, Lowańskim, Kopenhaskim, Kalifornijskim (Los Angeles). Dotąd brał udział w szesnastu projektach naukowych.
Esping-Andersen otrzymał wiele nagród i tytułów honorowych, w tym doktorat honoris causa od Uniwersytetu w Roskilde. W 2005 r. jego wspomnianym trzem światom przyznano nagrodę im. Aarona Wildavsky’ego za trwały wkład do nauki. Nagrodę ufundowało Amerykańskie Towarzystwo Nauk Politycznych (Policy Section) dla książek lub artykułów, które opublikowano w okresie minionych dziesięciu do dwudziestu lat, a nadal mają wpływ na naukę o polityce publicznej. Obok niego tę nagrodę dostali wyłącznie Amerykanie, w tym takie sławy jak Elinor Ostrom (noblistka z ekonomii w 2009 r.), Charles E. Lindblom czy James Q. Wilson.
Nasz Autor angażował się też aktywnie w tworzenie polityki społecznej, wychodził więc z roli akademika ku światu praktyki. Był doradcą wielu rządów, w tym kanclerza Niemiec Gerharda Schroedera w sprawach polityki rodzinnej, a także prezydenta Komisji Europejskiej Jose Barroso w sprawach polityki społecznej. Pomagał władzom Katalonii w przygotowaniu ustaw regulujących system opieki nad dziećmi do lat 3. Warto też wspomnieć o jego raportach przygotowanych na Światowy Szczyt na rzecz Rozwoju Społecznego w 1995 r. oraz dla Rady Europejskiej za prezydencji portugalskiej i belgijskiej (2000 i 2001). Występował też w roli konsultanta i wyjeżdżał na misje ewaluacyjne Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju.  
Poza udzielaniem się w świecie akademickim i politycznym Autor tej książki jest też kompozytorem i muzykiem amatorem. Ma dwoje dzieci – chłopców.
Wróćmy teraz do dokonań naukowych Espinga-Andersena. Jest on autorem kilkudziesięciu artykułów, rozdziałów w książkach i kliku książek, redagował lub współredagował wiele innych. Poza wymienioną wyżej (1990) i poniższą (1999) należy wspomnieć co najmniej o następujących samodzielnie napisanych dziełach, od najnowszych zaczynając: The Incomplete Revolution: Adapting Welfare States to Women's New Roles (2009), A Welfare State for the 21st Century (2002, nieco zmieniona wersja raportu dla Prezydencji Portugalskiej), Politics against Markets (1985), Social Class, Social Democracy, and State Policy: Party Policy and Party Decomposition in Denmark and Sweden (1980). W przypadku książek pod (współ)redakcją i współautorstwa Espinga-Andersena można wspomnieć o: Why We Need a New Welfare State (2002), Why Deregulate Labour Markets? (2000), Welfare States in Transition: Social Security in a Global Economy (1996), Changing Classes: Social Stratification in Postindustrial Europe and North America (1993), Stagnation and Renewal: The Rise and Fall of Social Policy Regimes (1987).
Koncepcja trzech światów nie była pierwszą propozycją tego rodzaju, np. o trzech modelach polityki społecznej pisał Richard M. Titmuss w latach 70. Nowy był sposób, w jaki Esping-Andersen doszedł do swoich wniosków. Po pierwsze, oparł je na silnym uzasadnieniu empirycznym pochodzącym z danych porównawczych i stworzonych na ich podstawie złożonych wskaźników. Po drugie, autor skoncentrował uwagę na innych zmiennych niż tradycyjnie brany pod uwagę wysiłek polityki społecznej mierzony udziałem wydatków społecznych w dochodzie narodowym. Były to: 1) konfiguracja instytucjonalna państwa i rynku, czyli to, co nazywa się u nas wielosektorowością, ale bez uwzględnienia roli rodziny; 2) dekomodyfikacja, czyli poziom niezależności sytuacji materialnej od rynku pracy, jaki zapewniają systemy świadczeń pieniężnych; 3) nierówności i stratyfikacji w społeczeństwie w relacji do działania polityki społecznej.
Jak wspomniano wyżej, koncepcja ta doczekała się licznych mniej lub bardziej radykalnych krytyk. Jeden z ich silniejszych nurtów zawdzięczamy perspektywie feministycznej. Szerzej o niej pisze w kontekście analiz porównawczych polityki społecznej Ann Orloff (2009). Zgłoszono też wiele alternatywnych typologii polityki społecznej wyróżnianych na podstawie innych zestawów kryteriów, większych zbiorów porównywanych krajów oraz bardziej aktualnych danych.
Dyskusja wokół trzech światów nie ucichła po wydaniu książki, którą otrzymuje dopiero teraz polski czytelnik. Szczególnie interesujące wydają się wyniki replikacji oryginalnej metody z sugestią zastosowania lepszych wskaźników w przypadku dwóch głównych indeksów  Espinga-Andersena (dekomodyfikacji i stratyfikacji), dokonane przez Lyle’a Scruggsa i Jamesa Allana (2006, 2008). Warto też wspomnieć o tym, jak może się zmienić obraz nierówności między krajami, gdy weźmiemy pod uwagę, poza świadczeniami pieniężnymi, usługi społeczne oraz podatki pośrednie. Analizy tego rodzaju przeprowadzili m.in. Irwin Garfinkel, Lee Rainwater oraz Timothy M. Smeeding (2006).
W nauce krytyka wyników poprzedników na podstawie nowych danych i nowych metod ich analizy jest przejawem zdrowego rozwoju. Jeżeli ktoś daje silny impuls do niego, zasługuje na najwyższe pochwały. Tak właśnie było w przypadku koncepcji trzech światów.
Ostatnio wydane dzieło Espinga-Andersena (Incomplete Revolution) kontynuuje wątki, które pojawiły się już w poniższej książce. Zmieniająca się rola kobiet w społeczeństwie wymaga zasadniczej zmiany polityki społecznej. W recenzjach przytoczonych na stronach wydawcy (Wiley) podkreślono przekonanie naszego Autora, iż „dobre reformy polityki społecznej muszą zaczynać się od dzieci”, a niepowodzenie w dostosowaniu polityki społecznej do nowych ról kobiet spowoduje wzrost nierówności. Do uzasadnienia swoich wniosków wykorzystuje on analizy demograficzne, ekonomiczne, socjologiczne i zakresu psychologii rozwojowej. Możemy więc oczekiwać kolejnego przekonującego wywodu, który zapewne wywrze silny wpływ na kierunki reform społecznych w różnych światach opiekuńczego kapitalizmu.
Pozostaje mieć nadzieję, że polski czytelnik będzie miał okazję w przyszłości częściej spotykać się z przekładami interesujących i inspirujących książek duńskiego naukowca.

dr hab. Ryszard Szarfenberg