Polska w ostatnich latach uczyniła znaczne postępy w zakresie edukacji globalnej – tak wynika z raportu przygotowanego przez międzynarodowy zespół ekspertów, który jesienią ubiegłego roku dokonał w Polsce partnerskiego przeglądu w ramach Europejskiej Sieci Edukacji Globalnej (GENE). Jaki jest udział Polskiej Akcji Humanitarnej w osiągnięciu tego wyniku?

Trzeba zacząć od wyjaśnienia terminu ‘edukacja globalna’, który nie jest jeszcze w Polsce szeroko rozpowszechniony. W największym uproszczeniu można powiedzieć, że edukacja globalna jest to edukacja obywatelska w wymiarze globalnym. Opisuje i tłumaczy zjawiska i współzależności globalne oraz nasz wpływ na nie, zachęca do podejmowania świadomych decyzji – konsumenckich i obywatelskich – oraz pokazuje sposoby skutecznego działania. Nasz wpływ na środowisko lokalne – miasto czy wieś, w której mieszkamy - jest tak samo duży, jak na sytuację na całym świecie. I nie chodzi tu tylko o działania charytatywne – wspieranie potrzebujących – choć to niezbędne i gorąco do tego zachęcam. PAH stara się także uświadamiać, że nasze codzienne decyzje – np. zakupy, sposób korzystania z wody i energii, decyzje wyborcze - mają ogromny wpływ na ludzi mieszkających w innych częściach świata. Dlatego tak ważne jest wyrobienie nawyku postępowania w sposób odpowiedzialny, szczególnie w codziennym życiu.
Polska Akcja Humanitarna była jedną z pierwszych organizacji w Polsce, która zaczęła prowadzić działania z zakresu edukacji globalnej. Edukacja - obok pomocy humanitarnej i rozwojowej prowadzonej w krajach Globalnego Południa, m.in. w Afganistanie, Sudanie Południowym i Autonomii Palestyńskiej, jest jednym z głównych działań PAH.   Przygotowujemy materiały edukacyjne, szkolimy nauczycieli, prowadzimy kampanie edukacyjne w szkołach. W tym zakresie współpracujmy z instytucjami odpowiedzialnymi za kształcenie i doskonalenie nauczycieli, szkołami wyższymi oraz z innymi organizacjami pozarządowymi w Polsce i za granicą. W ciągu ostatnich lat przeszkoliliśmy ponad 1000 nauczycieli, a w naszych projektach i kampaniach wzięło udział tysiące szkół.  W tym roku blisko 100 szkół realizuje z naszym wsparciem projekty edukacyjne, a ponad 500 wspiera nasze akcje i kampanie – Kampanię Wodną, Akcję Edukacja, czy akcję Studnia dla Południa. Zainteresowanie szkół i zapotrzebowanie na wsparcie  w obszarze edukacji globalnej  czasem przerasta nasze możliwości, ale na szczęście nie jesteśmy jedyną organizacją, która działa w tym obszarze. I oby było ich w Polsce jak najwięcej.
Na co dzień współpracujemy z wieloma polskimi i europejskimi organizacjami realizując projekty edukacyjne. Jednym z nich jest projekt „Szkoła Globalna działa lokalnie”. Porusza on tematykę sprawiedliwego handlu oraz zmian klimatycznych i zachęca szkoły do współpracy ze społecznościami lokalnymi.
Współpracujemy także ze środowiskiem akademickim i uczelniami wyższymi, organizując m.in. szkolenia studentów – osób, które w przyszłości będą miały wpływ na kształt polskiej i europejskiej polityki lub zasilą szeregi pracowników organizacji humanitarnych i rozwojowych.
Równolegle PAH prowadzi kampanie społeczne skierowane do polskiego społeczeństwa. Wspomniana już „Kampania Wodna” ma na celu zwrócenie uwagi na problem braku dostępu do wody pitnej na świecie oraz uświadomienie, że prawo do bezpiecznej, czystej wody i sanitariatów jest prawem każdego człowieka.  Obecnie ponad 800 milionów ludzi na świecie jest tego prawa pozbawionych. Ta liczba w ciągu kilku ostatnich lat na szczęście spadła (z 1,1 mld), nie zmienia to jednak faktu, że sytuacja w wielu krajach takich jak Sudan Południowy czy Autonomia Palestyńska, gdzie PAH pracuje, nadal jest dramatyczna. Staramy się uświadamiać społeczeństwu polskiemu skalę problemu i jednocześnie uczyć, że wodę należy szanować i racjonalnie z niej korzystać. Ze środków zebranych dzięki kampanii finansujemy budowę studni, bezpiecznych ujęć wody i sanitariatów oraz organizujemy szkolenia higieniczno – sanitarne dla lokalnych społeczności, z którymi pracujemy.
Kolejna prowadzona przez nas kampania "Akcja Edukacja" ma na celu zwiększenie dostępu do edukacji w krajach Globalnego Południa oraz uświadomienie, że prawo do edukacji jest prawem każdego człowieka. Kilka lat temu ze środków zebranych m.in. przez dzieci w polskich szkołach w ramach akcji „Złotówka dla Afganistanu” udało się nam odbudować szkołę w Kabulu. Naszym kolejnym działaniem było zapewnienie dostępu do edukacji dorosłym Afgańczykom poprzez organizowanie szkoleń i kursów. 
Warto pamiętać, że oba problemy – brak dostępu do wody i brak dostępu do edukacji – są ze sobą bardzo ściśle powiązane. Często brak dostępu do wody w szkołach jest przyczyną nieregularnego uczęszczania do niej uczniów. Brak toalet czy wody pitnej w szkole to realia wielu krajów Globalnego Południa. Dlatego nasze działania polegają m.in. na zapewnieniu dostępu do wody w szkołach. Akcja „Studnia dla Południa” zakłada budowę studni przy szkole Du Cum w Pukawo w Sudanie Południowym. Akcja trwa do 18 czerwca. Dotychczas włączyło się w nią już ponad 100 szkół.  Zapraszamy kolejne.
PAH od niedawna przygotowuje też publikacje dla dzieci. Przybliżają one tematykę globalną oraz pomagają rodzicom tłumaczyć zagadnienia rzadko poruszane w literaturze dla dzieci i mediach. Dotychczas wydaliśmy m.in. książki „Dlaczego my mamy oszczędzać wodę?” oraz „Kto wymyślił szkołę?”. Kupić je można w wybranych księgarniach oraz w naszym sklepiku internetowym.
Kolejnym rodzajem działalności PAH jest rzecznictwo. Są to działania, które kierujemy zarówno do polskich, jak i zagranicznych decydentów – polityków, parlamentarzystów. Uważamy, że Polska, jako kraj, który jest na wysokim poziomie rozwoju gospodarczego i społecznego, powinien prowadzić odpowiedzialną politykę rozwojową, która sprzyjałaby rozwojowi społeczno-gospodarczemu innych krajów.
Myślę, że wszystkie wymienione wyżej działania świadczą o tym, że PAH znacząco przyczynia się nie tylko do upowszechniania edukacji globalnej w Polsce, ale także ma swój  udział w podnoszeniu świadomości polskiego społeczeństwa w zakresie współzależności globalnych i współpracy rozwojowej.

Warto wspomnieć, że obecnie trwa proces – koordynowany przez Grupę Zagranica –stowarzyszenie organizacji pozarządowych – którego PAH jest członkiem, mający na celu wypracowanie międzysektorowego  porozumienia na temat edukacji globalnej w Polsce. W prace zaangażowały się m.in. organizacje pozarządowe, instytucje edukacyjne, środowisko akademickie oraz  sektor rządowy reprezentowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwo Środowiska. Inicjatywa ta z pewnością przyczyni się do upowszechnienia edukacji globalnej w Polsce.

Co jest Pani zdaniem największym problemem w rozpowszechnieniu idei edukacji globalnej? Jakie są jej główne wyzwania i szanse?

Do najważniejszych problemów zaliczyć można brak dostępności środków na realizację działań z zakresu edukacji globalnej.
Niewiele jest funduszy, które byłyby przeznaczone dla organizacji zajmujących się tym rodzajem edukacji. Środków tych i tak jest więcej niż jeszcze kilka lat temu, natomiast ciągle ich ilość nie jest to zadowalająca. Konkurs na działania dotyczące stricte edukacji globalnej jest tylko jeden – jest to konkurs corocznie organizowany przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. W innych funduszach dostępnych dla organizacji pozarządowych edukacja globalna jako priorytet nie pojawia się wcale. Taka sytuacja zmusza do  konkurowania z innymi organizacjami przy podziale środków na edukację obywatelską czy edukację na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Innym problemem jest krótki czas realizowania projektów wynikający z regulaminów konkursowych. Nie sprzyja to jakości ani trwałości prowadzonych działań.
Natomiast do najważniejszych wyzwań zaliczyłabym wypracowanie i wdrożenie kryteriów jakości oraz prowadzenie systematycznej ewaluacji działań z zakresu edukacji globalnej. Realizacja działań bez dbałości o ich jakość może wyrządzić więcej szkody niż pożytku. Znane mi są przykłady projektów bardzo złych i słabych, powielających stereotypy i nie mających nic wspólnego z ideą edukacji globalnej. Bez wypracowania i upowszechnienia kryteriów jakości, i to już na poziomie oceny projektów składanych przez organizacje i instytucje planujące ich realizację, nie będziemy mogli mówić o dobrej edukacji globalnej. Innym wyzwaniem jest przygotowanie nauczycieli i nauczycielek do włączania edukacji globalnej do codziennej pracy dydaktyczno – wychowawczej. Choć coraz więcej szkół włącza tematykę globalną do codziennych zajęć, w ramach lekcji przyrody, geografii, wiedzy o społeczeństwie czy historii, to nie jest to niestety zjawisko powszechne.
Szansą dla upowszechnienia edukacji globalnej jest przede wszystkim reforma oświaty, która włączyła treści globalne do podstawy programowej. Podkreśli to nawet Krzysztof Stanowski - Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej - podczas konferencji na temat edukacji globalnej zorganizowanej przez Grupę Zagranica we współpracy z MEN: „Edukacja globalna nie jest hobby ministra, lecz jest obowiązkowym zadaniem ministerstwa i zadaniem każdej szkoły”.
Szansą jest także trwający obecnie proces wypracowywania międzysektorowego porozumienia na temat edukacji globalnej, podczas którego następuje integracja różnych sektorów – ministerstw i podległych im instytucji, instytucji systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli, środowiska akademickiego i organizacji pozarządowych. Wspólnie dyskutujemy i planujemy działania związane z upowszechnieniem i poprawą jakości edukacji globalnej w Polsce.

Jakie miejsce zajmuje edukacja globalna w polskim systemie edukacji formalnej?

Jak już wspomniałam, treści    edukacji globalnej zostały włączone do nowej „Podstawy Programowej Kształcenia Ogólnego”. Podstawa programowa zaczęła obowiązywać od roku szkolnego 2009/2010 w pierwszych klasach szkoły podstawowej i w pierwszych klasach gimnazjum. W następnych latach będzie obejmować kolejne roczniki uczniów. Polska Akcja Humanitarna, wspólnie z innymi organizacjami zrzeszonymi w Grupie Zagranica, uczestniczyła w konsultacjach tego dokumentu.  Prace te zaowocowały pojawieniem się w nowej podstawie programowej wielu treści związanych z edukacją globalną. Na przykład uczniowie gimnazjum na lekcjach wiedzy o społeczeństwie będą teraz m.in porównywać sytuację w krajach biednego Południa i bogatej Północy i wyjaśniać na czym polega ich współzależność oraz będą dowiadywać się, jak ich zachowania mogą wpływać na życie innych ludzi na świecie (np. oszczędzanie wody i energii, przemyślane zakupy) Podobne tematy zostały włączone do innych przedmiotów: historii, geografii, podstaw przedsiębiorczości. Teraz zadaniem szkoły jest przekazywanie tych treści, a zadaniem wydawców i autorów włączenie ich do podręczników, z których korzystają uczniowie.
Na co dzień współpracujemy z wieloma pedagogami -entuzjastami tej tematyki, którzy rozumieją wagę edukacji globalnej i w swojej codziennej pracy zwracają uwagę na kwestię współzależności globalnych oraz kształtują odpowiedzialną postawę swoich uczniów i uczennic wobec zjawisk globalnych. Niestety edukacja globalna nie znalazła jeszcze właściwego miejsca w systemie kształcenia przyszłych nauczycieli – nieliczne są przykłady kursów pedagogicznych z tego zakresu.

Jak Pani ocenia poziom poczucia związku Polaków ze społecznością światową?

Poczucie wspólnoty ze społecznością światową polskiego społeczeństwo przejawia głównie w sytuacjach kryzysów humanitarnych, zwłaszcza tych nagłaśnianych przez media. Wówczas obserwujemy wiele odruchów solidarności z poszkodowanymi. Ludzie chcą pomagać, wpłacają pieniądze na konto naszej organizacji, czy innych organizacji prowadzących działalność humanitarną, są zainteresowani rozwojem sytuacji, przyczynami, skutkami, dyskutują. Ale najczęściej po kilku tygodniach – gdy sprawa cichnie w mediach - zainteresowanie społeczeństwa słabnie. Niestety na co dzień rzadko odczuwamy związek i wpływ na ludzi z krajów odległych geograficznie, wręcz zupełnie go sobie nie uświadamiamy. Stąd tak duża rola edukacji globalnej i podnoszenia świadomości w zakresie problemów rozwoju globalnego i globalnych współzależności – społecznych, ekonomicznych, środowiskowych. Obserwujemy coraz większą otwartość na tego typu wiedzę. Wynika to m.in. z coraz wyższego statusu materialnego Polaków. Nie oznacza to jednak, że tylko ludzie zamożni mogą sobie pozwolić na prowadzenie ekologicznego stylu życia, świadomą konsumpcję, czy kupowanie produktów Sprawiedliwego Handlu. O tym m.in. PAH stara się przekonywać poprzez codzienną pracę.
Jednym z mierników poparcia polskiego społeczeństwa dla pomocy rozwojowej, które w pewnym stopniu można także odnieść do poczucia związku ze społecznością światową, są badania prowadzone przez TNS OBOP na zlecenie Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Od kilku lat poparcie to wzrasta. W 2009 roku 83% Polaków zgadzało się ze stwierdzeniem, że powinniśmy wspierać kraje słabiej rozwinięte. Niestety analiza sondaży wskazuje na niską świadomość respondentów dotyczącą zagadnień globalnego rozwoju i tematu współpracy rozwojowej. Co oznacza z kolei deklaratywny charakter udzielanych odpowiedzi nie poparty rzeczywistą wiedzą na ten temat. Sytuację tę może zmienić tylko powszechnie prowadzona edukacja globalna i działania z zakresu podnoszenia świadomości, w które zaangażowane będą zarówno administracja publiczna, sektor pozarządowy, jak i media.

Jakie są główne europejskie i polskie instytucje zajmujące się wdrażaniem edukacji globalnej?

W Polsce edukacją globalną zajmuje się kilkadziesiąt organizacji pozarządowych. Wiele z nich należy do Grupy Zagranica. Oprócz PAH są to m.in.: Fundacja Edukacja dla Demokracji, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Polska Zielona Sieć, Salezjański Wolontariat Misyjny „Młodzi Światu”, Dom Spotkań im. Angelusa Silesiusa, Instytut Globalnej Odpowiedzialności oraz Grupa eFTe. Dla niektórych z tych organizacji edukacja globalna jest głównym obszarem działania, dla innych jednym z wielu. W upowszechnienie edukacji globalnej angażuje się także Ministerstwo Spraw Zagranicznych, które prowadzi corocznie konkurs grantowy na działania z zakresu edukacji rozwojowej. Ponadto, od dwóch lat MSZ prowadzi program „Wolontariat Polska Pomoc", który stwarza szansę wolontariuszom zdobycia doświadczenia w realizacji projektów rozwojowych w krajach Globalnego Południa, a po powrocie prowadzenia działań z zakresu edukacji globalnej. Oprócz MSZ w promocję edukacji globalnej angażuje się także Ministerstwo Edukacji Narodowej. Oprócz zmian w podstawie programowej, których skutkiem – miejmy nadzieję – będzie włączenie edukacji globalnej do głównego nurtu edukacji w Polsce, MEN promuje edukację globalną m.in.  poprzez organizację konkursu "Otwarta Szkoła", gdzie jednym z priorytetów jest edukacja globalna.
Spośród innych placówek warto wymienić Ośrodek Rozwoju Edukacji, dawny CODN (Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli), który w ostatnich latach prowadzi systemowe działania popularyzujące edukację globalną w środowisku oświatowym, m.in. poprzez organizację szkoleń i tworzenie sieci multiplikatorów.
Na poziomie europejskim instytucji aktywnych w tym obszarze jest wiele. Warto wymienić przede wszystkim Centrum Północ – Południe działające przy Radzie Europy, które promuje i koordynuje Tydzień Edukacji Globalnej obchodzony corocznie w wielu krajach – także w Polsce - w trzecim tygodniu listopada. Ponadto GENE (Global Education Network Europe) sieci ministerstw, agencji i innych instytucji, które odpowiadają na szczeblu krajowym za edukację globalną w Europie. Do sieci GENE należą m.in. polski MSZ i MEN. GENE koordynuje i prowadzi m.in. europejski proces partnerskiego przeglądu edukacji globalnej, wydając raporty krajowe. W ubiegłym roku taki przegląd partnerski miał miejsce w Polsce, a jego rezultatem jest raport „Edukacja globalna w Polsce” stanowiący opis i analizę rozwoju edukacji globalnej w naszym kraju oraz zawierający rekomendację do dalszych działań. Należy też przede wszystkim wspomnieć Komisję Europejską, która finansuje wiele działań z zakresu edukacji globalnej i podnoszenia świadomości w zakresie rozwoju globalnego.
Organizacji pozarządowych zajmujących się edukacją globalną w Europie jest wiele, nie sposób ich wszystkich wymienić. Warto jednak wspomnieć o sieci CONCORD (European NGO Confederation for Relief and Development).( www.concordeurope.org ) – platformie stowarzyszeń i sieci organizacji pozarządowych zajmujących się współpracą rozwojową. CONCORD poprzez pracę Forum Edukacji Rozwojowej (Development Education Forum)_ - jednej z grup roboczych – prowadzi m.in. działania rzecznicze w zakresie edukacji globalnej na poziomie europejskim oraz wspiera organizacje europejskie poprzez organizowanie lub finansowanie szkoleń (np. w ramach projektu DEEEP www.deeep.org). Z możliwości tych korzystają także polskie organizacje zrzeszone w Grupie Zagranica, która jest członkiem CONCORDu.

Co wyróżnia Polską Akcję Humanitarną na tle innych organizacji zajmujących się edukacją globalną?

To, co wyróżnia Polską Akcję Humanitarną od innych organizacji działających w obszarze edukacji globalnej, to przede wszystkim doświadczenie w prowadzeniu działań z tego zakresu. Wiele lat pracy w tej dziedzinie pozwoliło nam na wypracowanie skutecznych metod i narzędzi oraz wypracowanie dobrych praktyk. Ewaluacja prowadzonych przez nas działań pozwala nam coraz lepiej i skuteczniej przekazywać wiedzę z zakresu globalnego rozwoju i współzależności globalnych oraz kształtować umiejętności i postawy służące zmniejszeniu ubóstwa na świecie. Niewątpliwie wyróżnia nas także doświadczenie w dziedzinie pomocy humanitarnej i rozwojowej. Fakt, że możemy opierać się na wiedzy „z terenu”, jest nie do przecenienia. Prowadzenie przez PAH działań w takich krajach, jak Afganistan czy Sudan Południowy, uwiarygodnia prowadzoną przez nas działalność edukacyjną.

O czym może świadczyć planowana przez Rząd inicjatywa utworzenia specjalnej agencji zajmującej się problematyką pomocy rozwojowej?

Ta inicjatywa pokazuje, że Ministerstwu Spraw Zagranicznych zależy na usprawnieniu współpracy rozwojowej. Pomysł ten zapewne wzorowany jest na rozwiązaniach innych krajów, np. z Niemiec, gdzie taki model odnosi sukcesy. Pytanie tylko, jak ta Agencja miałaby funkcjonować i jak będzie współpracowała z organizacjami pozarządowymi. Miejmy nadzieję, że pojawienie się takiej Agencji przyczyni się do poprawy efektywności polskiej współpracy rozwojowej oraz wpłynie na zwiększenie świadomości polskiego społeczeństwa na temat globalnego rozwoju i współpracy rozwojowej, a instytucjom edukacyjnym i innym podmiotom prowadzącym edukację globalną, w tym organizacjom pozarządowym, pozwoli na prowadzenie długoterminowych działań.

Paulina Szczygieł – Dyrektor Działu Edukacji, Polska Akcja Humanitarna, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego (mgr stosunków międzynarodowych), koordynatorka projektów edukacji globalnej, autorka i konsultantka materiałów edukacyjnych, trenerka, członkini grupy roboczej ds. edukacji rozwojowej przy Grupie Zagranica oraz reprezentantka Grupy Zagranica w Development Education Forum, CONCORD.