Wstęp do wydania polskiego

Problematyka usług socjalnych nie jest częstym faktem w publicystyce polskiej, także jeżeli jej zakres ograniczymy do książek z zakresu polityki społecznej. Dobrze więc się stało, ze w ramach serii wydawniczej „Współczesna polityka społeczna” ukazuje się zbiór ciekawych, poszukujących i niebanalnych opracowań dotyczących szybko rozwijającego się sektora usług socjalnych. Znaczenie tej inicjatywy dodatkowo wzrasta jeżeli dodam, że czytelnik tej książki zapozna się z najnowszymi informacjami na temat stanu usług socjalnych w wybranych krajach europejskich, a także z próbami teoretycznego ujęcia tej problematyki w kontekście usług w ogóle, a także społeczeństwa ponowoczesnego, polityki społecznej, pracy socjalnej, wykluczenia społecznego, inkluzji społecznej, itd.

Cechą charakterystyczną tej publikacji jest duże zróżnicowanie poszczególnych tekstów, które wynika chociażby z faktu, ze ich autorzy mają różne doświadczenie i kompetencje będące funkcją posiadanych kwalifikacji, wykonywanego zawodu, czy też zainteresowań badawczych. Część z nich posiada status pracownika naukowego, ale reprezentują zróżnicowane dyscypliny naukowe (politykę społeczną, socjologię, ekonomię, politologię, prawo, filozofię, teologię, pedagogikę, itp.), są wykładowcami na różnych uczelniach, ale częściej aktywnie kształtują sferę społeczną, pracując w organizacjach pozarządowych, instytucjach państwowych, wykonując m. in. funkcje eksperta – badacza, urzędnika, pracownika socjalnego, wolontariusza, itp.

Zróżnicowanie poszczególnych materiałów można rozpatrywać w kilku płaszczyznach. Przede wszystkim wyraźnie daje się zauważyć podział na teksty teoretyczne (P. Hermanna, A. Branstattera, F. Powella, M. Schenka, S. Heinasnaki, M. Liebscha, H. van Ewijka, itd.) oraz na teksty mające charakter informacyjny, np. o programie w kwestiach opiekuńczych (Europejskie Lobby Kobiet), o sytuacji nt. usług socjalnych w Europie ( M. Mauchera), o usługach socjalnych we Francji (C. Saleres), o usługach dla bezdomnych w Oldenburgu (P. Szynki), itd. Istotnym kryterium różnicującym publikowane w zbiorze teksty jest poziom ogólności. Mamy bowiem tutaj zarówno opracowania będące na tzw. wysokim poziomie ogólności i dotyczy to głównie tekstów teoretycznych, ale także tych, które mają charakter komparatystyczny i próbują ukazać stan usług socjalnych w Europie (M. Maucher), czy też ukazujących nam kształtowanie się wspólnego prawa europejskiego w zakresie usług socjalnych (B. Schulze, Ch. Linzbach, L. Zelderloo, A. Hense)   Różnica dotyczy także źródeł powstania poszczególnych tekstów. Część z nich jest bezpośrednim wynikiem, czy nawet produktem prac realizowanych w ramach finansowanego przez Unię Europejską projektu QuASi (Quality and Accessibility of Services for Social Inclusion), inne przygotowane zostały specjalnie na potrzeby książki wydanej w 2007 r. pod tytułem: Defining Social Services in Europe. Tylko niektóre teksty zostały zmienione pod kątem potrzeb polskiego wydania. Poszczególne artykuły różnią się także formą narracji, która wynika zarówno ze stylu pisarskiego, zacięcia polemicznego, zaangażowania w proces zmian w sferze usług socjalnych i zapewne wielu jeszcze innych przyczyn.

Zachęcając czytelnika polskiego do przeczytania tej publikacji chciałbym zwrócić uwagę na trzy kwestie, które mogą się okazać dla niego szczególnie interesujące: 

1. Rozważania teoretyczne prowadzące do poszukiwania nowego paradygmatu, bądź też ujęcia usług socjalnych.

2. Ważne informacje dla polityka społecznego – eksperta i decydenta.

3. Problemy, które ujawnia lub odkrywa na nowo ta publikacja

Ad. 1

Naczelną ideą tej książki, jest niewątpliwie próba zastanowienia się nad usługami socjalnymi, będącymi istotnym elementem nauki w kategoriach rozumienia, rozwoju i tworzenia wspólnej perspektywy europejskiej w tej kwestii. Dotychczasowe doświadczenia w zakresie funkcjonowania usług socjalnych w Europie wywołują wiele uwag, kontrowersji i pytań dotyczących przyszłości. Poszerzająca się Unia Europejska napotyka na liczne bariery i wyzwania, wśród których znaczna część dotyczy polityki społecznej, stanu i perspektyw państwa socjalnego, a w tym usług socjalnych. Peter Hermann, najbardziej eksponowany w tym zbiorze autor twierdzi, że dawne debaty i rozwiązania, związane z usługami socjalnymi w Unii Europejskiej, zwykle pomijały bądź rozmywały ważne kwestie. Pozwala sobie, w tym kontekście, na stwierdzenie, że: „Preferowane są różnorodne instrumenty, charakteryzujące się doskonałością techniczną oraz fundamentalnym brakiem zintegrowanego podejścia do spraw strategicznych”, szczególnie, że: „Stoimy w obliczu znacznie bardziej zasadniczych przesunięć, które cechują się próbami przedefiniowania zagadnień socjalnych, odsuwając ich od korzeni, którymi są interakcje międzyludzkie i przesuwając je w kierunku wymiany dóbr i działania w rzeczywistości wirtualnej.” W publikowanym zbiorze dostrzec można bardzo udane próby konstruowania nowego ujęcia usług socjalnych, którego przykładem jest funkcjonalne rozumienie usług socjalnych, w myśl którego: 

„Są to wszystkie podejmowane działania:

• mające na celu podnoszenie dobrobytu jednostki i dostarczanie szerokiego zakresu usług socjalnych,

• oparte na prawach człowieka i prawach socjalnych,

• przyczyniające się do tworzenia spójności społecznej i przekazywania części władzy w ręce społeczności,

• wyposażające jednostki w możliwości działania lub siłę nabywczą,

• dostarczające eksperckiego podejścia do problemów społecznych i ich rozwiązywania,

• zajmujące się lobbingiem i komunikacją z użytkownikami, innymi dostawcami, społeczeństwem i decydentami,”

czy też instytucjonalna (instrumentalna) jego definicja, mówiąca o tym, że:

„Usługi socjalne to usługi dostarczane w formie przyznawania finansowego i/lub innego wsparcia materialnego, porady lub ochrony interpersonalnej oraz utrzymania, w szczególności dla zrekompensowania czasowych lub trwałych <odchyleń od każdej normy społecznej>, dotyczących standardu życia i warunków bytowych.”

Ważnymi elementami tego nowego ujęcia usług socjalnych, pozwalającymi na mówienie o nowym paradygmacie tych usług, jest eksponowanie ich kontekstu społecznego (relacyjnego), traktowanie jako punktu ich odniesienia: człowieka i jego praw, wskazywanie na ich funkcję humanistyczną oraz funkcję budowania potencjału, orientację na użytkownika (partnerstwo), a także na jakość i dostępność usług socjalnych. Usługi socjalne przechodzą długą drogę od relacji klienckiej do relacji obywatelskiej, coraz częściej możemy mówić o ich socjalizacji i pojawieniu się tzw. holistycznych usług socjalnych.

Ad. 2

Książka jest źródłem wiedzy na temat stanu usług socjalnych w Europie, zarówno z perspektywy poszczególnych państw, jak i całej Unii Europejskiej. Uzyskamy z niej informacje potwierdzające ogromną różnorodność struktur instytucjonalnych i mechanizmów finansowania usług socjalnych na naszym kontynencie. Co ważne dowiemy się, że wśród państw członkowskich UE nie ma porozumienia ani powszechnie podzielanej definicji usług socjalnych. Z drugiej strony lektura książki pokaże nam punkty wspólne, podzielane zasadniczo przez wszystkie państwa członkowskie, np. co do tzw. „rdzenia” tych usług, którym są: modele ubezpieczenia społecznego, (opiekuńcze) usługi zdrowotne, instytucje i usługi opieki społecznej oraz budownictwo socjalne.

Niektóre modele narodowe usług socjalnych przedstawione są w książce w sposób bardziej obszerny. Przy czym dotyczy to całości tych usług jeżeli chodzi o Francję (C. Saleres), Szwecję (A. Robert, L. Sandberg), Irlandię (P. Hermann) lub też wybranych usług, jak np. Niemcy - usługi dla osób bezdomnych (P. Szynka) i mieszkania (A. Wachter, B. Reiter)

Obok wielu kwestii praktycznych związanych z usługami socjalnymi, wielokrotnie podjętych w niniejszym zbiorze, na szczególną uwagę zasługuje problem wyłączenia ich z „dyrektywy o usługach”. Wśród argumentów przytaczanych na rzecz tego wyłączenia chciałbym wskazać na dwie kwestie:

„* Nie można stawiać ich na równi z innymi usługami, skoro ich celem jest zapewnienie efektywnego przestrzegania praw człowieka.

* Do wdrożenia wymagają zestawu silnych podstaw i regulacji, które równie dobrze  uznać można za utrudnianie swobody dostarczania usług i swobody przedsiębiorczości, co jednak jest uzasadnione potrzebą ochrony praw człowieka, w tym w szczególności praw użytkowników znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej.” 

Ad. 3

Książka dotyka wielu problemów społecznych, ekonomicznych, ale co szczególnie ważne przypomina lub nawet odkrywa na nowo ważne zagadnienia, które rzadko pojawiają się w debatach i są właściwie nieobecne w głębszej refleksji naukowej. Mam tu na uwadze szersze i węższe, bądź też bardziej ogólne i zawężone wykorzystywanie pojęcia „społeczne/a/y”, które w tym drugim przypadku występuje pod postacią sformułowania „socjalne/a/y”. Jest to szczególnie ważna kwestia, chociażby ze względu na praktycznie co dzień wykorzystywane pojęcia „polityka społeczna” i „polityka socjalna”, z reguły bez wskazywania na różnice między nimi lub wręcz ich utożsamiania. Jak pokazuje niniejsza publikacja sytuacja ta dotyczy także innych kultur i języków stosowanych. W tekście książki spotykamy zwroty, typu: byt socjalny – byt społeczny, obowiązek socjalny – obowiązek społeczny, otoczenie socjalne – otoczenie społeczne, reprodukcja socjalna – reprodukcja społeczna, integracja socjalna – integracja społeczna, rozwój socjalny – rozwój społeczny, co niewątpliwie świadczy, nie tylko o dostrzeganiu różnicy między pojęciami „socjalny” i „społeczny”, ale o chęci zwrócenia uwagi na inny zakres obu pojęć, przydatność tego rozróżnienia dla podkreślenia specyfiki i znaczenia „socjalności”. Na co w odniesieniu do usług socjalnych zwraca uwagę na przykład Peter Hermann pisząc, że „socjalny” w przypadku tych usług ma co najmniej trzy wymiary:

„ * Socjalny jako interpersonalnie – ale też hierarchicznie – współczucie.

  * Socjalny w relacji interaktywnej – relacje między jednostkami i grupami bezustannie budują motywację, zachowania, postawy itd.

  * Socjalny jako system instytucji, zasad i regulacji, norm formalnych – dostarczający ram dla samospełniających się przepowiedni, ale jednocześnie także ram nieustannie opierających się zmianie.”

Problem zasadności wykorzystywania terminów „społeczny” i „socjalny” dla podkreślenia zróżnicowanych bytów, których dotyczą, a przede wszystkim dla poszerzenia instrumentarium, za pomocą którego możemy opisywać świat społeczny, żeby lepiej go poznać i rozumieć, a w konsekwencji (co jest niezwykle ważne dla polityki społecznej) doskonalić go, jest niezmiernie ważny z punktu widzenia zasadności rozróżnienia usług społecznych od usług socjalnych. Mam tu na uwadze głównie merytoryczne (przedmiotowe) różnice między tymi typami (rodzajami) usług, ale jestem świadomy także problemów związanych z tłumaczeniem na język polski niemieckich (sozial) i angielskich (social) nazw tych usług, które to problemy w przypadku tej publikacji próbowali rozwiązywać zarówno tłumacze, jak i redaktor wydania polskiego.

Trudno nie stosować w nazwie tych usług określenia „socjalne”, jeżeli uświadomimy sobie, że kierowane są one głównie do takich grup, jak: osoby starsze, osoby niepełnosprawne, osoby borykające się z wykluczeniem społecznym i rodzinnym (samotne kobiety, samotni mężczyźni, bezdomni, imigranci, narkomani, alkoholicy, osoby chore psychicznie), a także dzieci z grup ryzyka, młodociani przestępcy, itd.., itp. Bardzo często, także w tytule jednego z tekstów (B. Schulze, Ch. Linzbach, L. Zelderloo), usługi te są przedstawiane jako ważny element zabezpieczenia egzystencji, a Bernd-Otto Kuper wśród cech świadczących o wyjątkowości usług socjalnych, wymienia m. in. następujące:

„* Usługi socjalne mają zaspokajać fizyczne i psychiczne potrzeby człowieka, które wynikają z krytycznej sytuacji osoby chorej lub wymagającej opieki.

  * Istotne jest, żeby podopieczny miał gwarancję otrzymania pomocy i żeby były wspierane jego własne wysiłki w poprawieniu sytuacji.

  * Podopieczny ma nadzieję być postrzegany jako człowiek, a nie obiekt usług.

  * Zakłada to percepcję człowieka jako <ens sociale> i poszanowanie dla jego systemu wartości, potwierdzenie tego jest w jego sytuacji kryzysowej bardzo ważne.”

Usługi socjalne stanowią niewątpliwie część usług społecznych, a zasadniczym kryterium ich wydzielania jest, niezbędny do egzystencji, w określonym społeczeństwie, poziom zaspokojenia potrzeb społecznych.

Proponowana czytelnikowi polskiemu książka zawiera wiele cennych informacji na temat usług socjalnych w Europie, podejmuje próbę teoretycznego porządkowania tej sfery. Wprawdzie nie znajdujemy w niej odpowiedzi na wszystkie wątpliwości i pytania dotyczące usług socjalnych, także te sformułowane przez autorów poszczególnych tekstów, ale z całą odpowiedzialnością mogę ją rekomendować do lektury, zarówno „raczkującym” adeptom sfery socjalnej, studentom kierunków społeczno – ekonomicznych, jak również wytrawnym praktykom i teoretykom polityki społecznej.